Wrth gerdded i mewn i Melin Dyffryn y bore hwnnw ym Mhenfro, clywais sŷn y gwŷdd cyn gweld unrhyw beth arall. Roedd y rhythmau trawiad — y clociadau rheolaidd, y tynnu edau — yn llenwi’r ystafell fel cân hen, fel rhywbeth a anwyd yn y cerrig ei hun. Mae’r felin wedi gwehyddu cartheni ers canrifoedd, ac mae’r broses ddwbl-wehyddu yn parhau i ryfeddu’r sawl sy’n ei gweld am y tro cyntaf. Un lliw ar yr wyneb, y lliw gwrthdro ar y cefn. Dim triciau. Dim ffuglen. Strwythur pur.
Y Gelfyddyd o Wrthdroi
Mae’r dechneg ddwbl-wehyddu yn syml mewn theori ond gofynnol mewn ymarfer. Ar y gwŷdd carthen, mae dwy set o edau — y warp a’r weft — yn cael eu cyfnewid yn gyson. Pan mae’r coch cochneal yn ymddangos ar yr wyneb, mae’r glas cobalt yn cuddio ar y cefn. Trowch y blanced drosodd, a’r glas sy’n dominyddu, gyda’r coch yn cuddio. Yn yr 1750au, roedd y gwŷdd llaw yn caniatau’r math hwn o fanwl gywirdeb dim ond ym Mhenfro a Chaerfyrddin.
Mae’r carthen yn cuddio dim. Wrth droi’r blanced drosodd, gwelwch yr union beth arall — yr un patrwm, y lliwiau gwrthdro. Nid yw’r gwaith gwehyddu yn dweud celwydd.